LÀM GÌ VỚI NHÀ THỜ BÙI CHU

                LÀM GÌ VỚI NHÀ THỜ BÙI CHU

 Lê Thanh Sơn

Trong quá trình phát triển không gian của các điểm dân cư, chúng ta luôn gặp một vấn đề thường trực, đó là ít nhất có ba luồng ý kiến trái chiều: 1) Luồng ý kiến muốn ĐẬP BỎ XÂY MỚI; 2) Luồng ý kiến muốn duy trì, bảo tồn nguyên trạng; 3) Luồng ý kiến trung dung: vừa giữ gìn các yếu tố có giá trị, vừa cần phải phát triển để đáp ứng yêu cầu mới.

Trong bài viết này tôi xin được nói rõ cái ý của mình về loại ý kiến trung dung.

Việc xây dựng một công trình hoàn toàn mới trên một khu đất nào đấy đối với hầu hết mọi người ngày nay thường chỉ xoay quanh ý kiến đại loại: đẹp – xấu – bình thường; tiện nghi – chưa tiện nghi – bình thường; hiện đại – cổ hủ - không tân không cổ…

Việc giải tỏa trắng một khu đất nào đấy để “làm việc khác” thường gặp phàn nàn từ phía những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ việc đền bù khi giải tỏa. Việc giải tỏa liên quan đến một kiến trúc cổ và cũ nào đấy để “làm việc khác” thường gặp “giông tố” từ nhiều phía, đặc biệt là từ phía những người “yêu di sản”.

Đứng trước luồng ý kiến thứ ba nêu trên, nhà đầu tư nên có phương thức tiếp cận như thế nào đối với dự án của mình: vừa đạt được lợi ích, vừa dung hòa được dư luận xã hội đang “tứ bề soi xét”. Để dễ hình dung toàn bộ vấn đề đang nhiều tranh luận này, xin thử lấy công trình nhà thờ Bùi Chu để bàn cụ thể.

Công trình nhà thờ Bùi Chu có những giá trị bất biến sau:

·        Đây là một dấu ấn lịch sử. Mà đã là lịch sử thì dù có nhiều tiền đến bao nhiêu thì  cũng không mua được, không làm thêm ra được lịch sử. Lịch sử thì cần phải được tôn trọng, vì lịch sử chứa đựng sự thật và người ta chỉ có thể thấu hiểu, cảm kích và thấm nhuần những gì chứa đựng sự thật. Vì vậy mà lịch sử không phải là tính giáo điều, lịch sử là bài học, là ký ức;

·        Đây là một cấu trúc xây dựng ghi dấu một giai đoạn phát triển của kiến trúc Việt Nam: bắt đầu có sự giao lưu mạnh mẽ với kiến trúc và văn hóa phương Tây. Tôi nghĩ điều này có ý nghĩa không nhỏ và không thể chối cãi. Dù muốn hay không, lịch sử và văn hóa Việt Nam cũng là lịch sử của những cuộc giao lưu văn hóa. Những cuộc giao lưu này rốt cục đã đem lại cho diện mạo kiến trúc và đô thị của chúng ta một gương mặt mới, hội nhập với thế giới văn minh. Điều này dù không muốn thì cũng vẫn là một thực tế.

·        Nhà thờ Bùi Chu không phải là một cấu trúc xây dựng đơn lẻ, nó là một “mắt xích” quan trọng nhất trong “chuỗi” các kiến trúc Ki tô giáo ít nhất ở trong hai tỉnh – tỉnh Nam Định và Ninh Bình. “Một số lượng lớn các nhà thờ và thánh đường xinh đẹp nằm rải rác trên cả nước, trong đó có một nhóm nhà thờ tuyệt đẹp nằm ở tỉnh Nam Định và Ninh Bình. "Những tòa nhà này và trang trí nội thất bên trong chúng thật sự là những viên ngọc kiến trúc nhờ sự kết hợp giữa kiến trúc Beaux Arts với thẩm mỹ truyền thống của Việt Nam. Sự hủy hoại những công trình kiến trúc này là một mất mát cho nhân loại" - ông Martin Rama viết. [trích từ Người Lao động (nld.com.vn, ngày 01/ 05/2019)].

·        Một cấu trúc xây dựng bằng kết cấu gạch và gỗ có 135 tuổi (1884 - 2019) nếu là một hội trường bình thường thì việc đập bỏ để lấy đất xây dựng mới chắc không ai ý kiến gì. Nhưng đây lại là một nhà thờ, có nghĩa là một địa điểm thánh thiêng. Hàng bao nhiêu đời giáo dân Bùi Chu từng hiện diện nơi đây với lòng thành kính hơn là chỉ thuần túy đến một nơi hội họp. Đã là một địa điểm thánh thiêng thì việc gìn giữ, bảo quản nó về mặt hình thức là vô cùng cần thiết. Vì tuy rằng hình thức kiến trúc chỉ là cái lớp vỏ vật chất, nhưng cái vỏ ấy lại giúp chuyển tải những giá trị tinh thần, tín ngưỡng sâu sắc của văn minh. Ngày nay, kỹ thuật xây dựng dù có tân kỳ đến bao nhiêu thì cũng chỉ được qui đổi bằng giá trị đầu tư, nhưng không thể so sánh với một bức tường gạch cổ xưa trát vữa, tô đắp gờ chỉ, hoa văn… với nghệ thuật đương thời. Điều này giải thích tại sao người ta phải lưu giữ giọng hát của danh ca thần đồng Robertino trong các bản thu âm chứ không phải chỉ là các bản nhạc chép lời và những giai thọai liên quan. Trường hợp của danh ca Pavarrotti cũng tương tự, nếu không có các bản thu giọng hát của ông thì đời sau sẽ chi có một hình dung mù mờ về "Vầng mặt trời" của âm nhạc Italy và thế giới này mà thôi.

Ngoài bốn giá trị bất biến nêu trên, còn có thể thấy ba lý do chính để người ta đập bỏ chứ không phải trùng tu nhà thờ. Đó là: kết cấu tường gạch chịu lực và cột gỗ không đủ sức chịu lực trong thời gian tới để phải thay thế; trần mái làm bằng vật liệu địa phương, trong đó có những vòm cong bằng vôi rơm đang xuống cấp có thể rơi xuống bất cứ lúc nào gây nguy hiểm cho tính mạng giáo dân; không gian không đủ sức chứa số lượng giáo dân tăng cao hơn trước… Ba vấn đề nêu trên là hoàn toàn chính xác và chính đáng. Nhưng dưới góc độ bảo tồn thì không nhất thiết phải đập bỏ để xây dựng mới (dù là theo bản vẽ sao chép lại từ kiến trúc cũ). Vậy tại sao chúng ta không tiếp cận vấn đề của nhà thờ này bằng biện pháp TRÙNG TU CỤC BỘ (từng phần) – SỬA CHỮA, CẢI TẠO VÀ GIA CỐ KẾT CẤU CHỊU LỰC - NÂNG CẤP MỞ RỘNG KHÔNG GIAN công trình.

1 - TRÙNG TU CỤC BỘ (từng phần) sẽ đem lại hiệu quả: bảo tồn, lưu giữ được những giá trị gốc và chính yếu của công trình, tiết kiệm thời gian và công sức, tiền bạc.

2 - SỬA CHỮA, CẢI TẠO VÀ GIA CỐ KẾT CẤU CHỊU LỰC: bảo đảm sự phục vụ an toàn của kiến trúc đối với giáo dân bằng những biện pháp kỹ thuật xây dựng hiện đại nhất.

3 - NÂNG CẤP MỞ RỘNG KHÔNG GIAN công trình: đáp ứng nhu cầu thực tế của giáo xứ.

Nếu các biện pháp trên thực tế không thể áp dụng vào việc sửa chữa, cải tạo và nâng cấp mở rộng nhà thờ thì cũng không vì vậy mà ta chọn hạ sách “hạ giải” toàn bộ bề mặt kiến trúc. Các mặt đứng nhà thờ bằng kết cấu tường gạch chịu lực mà trên đó là các chi tiết trang trí cách nay 135 năm chính là những bằng chứng vô song về văn hóa, nghệ thuật quan trọng của một thời kỳ lịch sử, cho dù so với các dòng nghệ thuật chính thống thì nó vẫn chưa phải thuộc hàng đỉnh cao thì cũng nhất định phải cho được giữ nguyên bản gốc. Những bức tường này một khi không còn phải mang tải trọng của công trình sẽ trở nên tuyết đối an toàn và tạo nên một giá trị vô song cho chính nó về sự tích tụ của thời gian và lịch sử hơn 130 năm.

Thử hình dung một công trình trong đó sự đan cài CŨ – MỚI được khéo léo sắp đặt sẽ đem lại hiệu quả to lớn đến nhường nào. Tôi muốn nhắc đến kinh nghiệm tuyệt vời của việc tu sửa lại nhà ga cũ thành Viện Bảo tàng Orsay ở  Paris ngày nay theo bản thiết kế của nhóm kiến trúc sư ACT-Architecture. Các kiến trúc sư tham gia dự án này đã tôn trọng kiến trúc cũ của Victor Laloux, làm nổi bật gian giữa như một trục chính và sử dụng mái che lợp kính. Ngày nay, Bảo tàng Orsay là một trong những điểm du lịch quan trọng và thu hút du khách nhất thành phố, năm 2007, Orsay đứng thứ 9 trong số những bảo tàng đông khách nhất trên thế giới.

Mặt đứng Viện Bảo tàng Orsay ở Paris ngày nay vẫn là mặt đứng của nhà ga xe lửa 

trước kia- gần như không có sự thay đổi nào. Một kinh nghiệm quan trọng về duy trì sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển đáng chú ý cho các hoạt động tương tự ở Việt Nam ngày nay.

 Bên trong Viện Bảo tàng Orsay ở Paris ngày nay – nhà ga xe lửa trước kia - dù       cho công năng và nội thất đều thay đổi, nhưng sự hài hòa Cũ - Mới vẫn được duy trì

Ở Macao, điều để lại ấn tượng nhất cho du khách chính là phế tích ngôi nhà thờ Saint- Paul chính là bức tường với nhiều phù điêu, tượng đá hoa cương đứng sừng sững như một nhân chứng lịch sử cho tận đến ngày nay. Tuy rằng, mãi đến năm 2005, bức tường nhà thờ Saint Paul mới được UNESCO công nhận là di sản thế giới trong nhóm các công trình ở Macao.

Còn nhiều lắm những kinh nghiệm về bảo tồn, lưu giữ đến “từng đoạn, từng mẩu” kiến trúc cũ để gắn chúng với đời sống đương đại ở khắp nơi trên thế giới, trong những quốc gia hùng cường về kinh tế. Chúng tôi không muốn liệt kê ra đây những bài học kinh nghiệm quí báu của thế giới mà hôm nay chúng ta chưa phải “đóng học phí”.  Nhưng nếu ngày hôm nay, chúng ta cứ nhất định bảo thủ với những cách làm mang tính “đặc thù” của mình – sự hời hợt, nông cạn đến khó hiểu chỉ vì ưa chuộng những cái hào nhoáng, mới mẻ, hiện đại… thì trong tương lai không xa, cái giá của “học phí” kia sẽ trượt dài theo cái đà của sự tha hóa hôm nay. Cử chỉ này sẽ thay con người của ngày hôm nay nói với thế hệ mai sau về những điều mà hôm nay chúng ta nghĩ suy và ứng xử như thế nào đối với lịch sử và quá khứ của chính mình. Chỉ có những kẻ có một quá khứ tồi tệ thì mới muốn che dấu hoặc đào thoát khỏi chính lịch sử của bản thân mà thôi.

“Bức tường” - mặt đứng của nhà thờ Saint Paul trước kia - đến tận 2005 mới được 

UNESCO công nhận là di sản thế giới trong nhóm các công trình ở Macao. 

Nếu như người Macao trước 2005 đã "hạ giải" luôn "bức tường" này vì lý do đây chỉ còn là một phần hoang tàn, đổ nát của một công trình cũ thì ngày nay Macao đã mất đi 

một di sản tầm thế giới.

NGHỆ THUẬT SẮP ĐẶT – TRÌNH DIỄN VÀ KIẾN TRÚC

KIẾN TRÚC VÀ CÁC HỆ QUI CHIẾU MỸ THUẬT

VIỆC TRÙNG TU NHÀ THỜ ĐỨC BÀ SÀI GÒN

SỰ XUẤT HIỆN CỦA KIẾN TRÚC “PHONG CÁCH ĐÔNG DƯƠNG”

SỰ CHUYỂN ĐỔI & HÀNH TRÌNH TÁI HỘI NHẬP CỦA NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG TRONG KIẾN TRÚC NAM BỘ

SỰ CHUYỂN ĐỔI & HÀNH TRÌNH TÁI HỘI NHẬP
CỦA NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG
TRONG KIẾN TRÚC NAM BỘ

TS.KTS. Lê Thanh Sơn

(ĐH Kiến Trúc TP. HCM)

Nguồn: Trích đăng lại từ Kỷ yếu Hội thảo khoa học Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập, 2009

[ http://www.vanhoahoc.vn/nghien-cuu/van-hoa-viet-nam/van-hoa-nam-bo/2391 ]

So với lịch sử văn hóa của dân tộc thì kiến trúc ở Nam bộ là một bộ phận còn rất mới mẻ để khẳng định những hệ giá trị văn hóa truyền thống riêng, có thể định lượng và khu biệt một cách rõ ràng. Vì vậy, việc xem xét những hệ giá trị văn hóa truyền thống và việc chuyển đổi những hệ giá trị văn hóa của kiến trúc Nam bộ vẫn chưa thể tách rời với diễn biến chung của toàn quốc trong bối cảnh giao lưu với văn hóa phương Tây và toàn cầu hóa hiện nay.

Với quan điểm như vậy, tham luận này xin trình bày mấy vấn đề như sau:

1. Giá trị văn hóa truyền thống của kiến trúc Nam bộ cần được đánh giá như thế nào;

2. Những đặc điểm của sự chuyển đổi trong kiến trúc Nam bộ từ khi xuất hiện nhân tố văn hóa phương Tây và toàn cầu hóa hiện nay;

3. Khả năng để văn hóa truyền thống tái hội nhập trong kiến trúc Việt Nam đương đại là gì.

1. GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA KIẾN TRÚC NAM BỘ

Giá trị văn hóa truyền thống của kiến trúc Nam bộ là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa truyền thống dân tộc. Trong hành trình tiến về phương Nam, người Việt mang theo cả những giá trị văn hóa cội nguồn vốn được hình thành trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước.

Đến với những miền đất mới, những giá trị văn hóa truyền thống trong kiến trúc của người Việt Bắc bộ đã có những chuyển đổi nhất định về vật liệu, kết cấu, trang trí… để thích nghi với điều kiện mới. Sự chuyển đổi mạnh mẽ và ngoạn mục nhất có thể thấy trong kiến trúc cung đình Huế thời Nhà Nguyễn. Những nguyên tắc cơ bản của kiến trúc Bắc bộ vẫn được bảo lưu bên cạnh những yếu tố mới của văn hóa Chăm pa và sự đề cao tư tưởng Nho giáo.

Khi những lưu dân Việt, Hoa, Ấn, Khơ me… đến cộng cư trên miền đất Nam bộ thì có thể thấy những dấu ấn của văn hóa truyền thống của kiến trúc Bắc bộ mờ nhạt hơn nhiều nếu so với kiến trúc truyền thống của người Hoa, Ấn Độ và Khơ me. Những nguyên nhân chính là:

Kiến trúc của vùng Nam bộ chịu ảnh hưởng đậm nét của văn hóa Khơ me như một thứ văn hóa bản địa và một tất yếu của lịch sử. Cho đến nay, ở khắp các làng xã Nam bộ, chùa Miên vẫn là một thành phần tín ngưỡng và nghệ thuật kiến trúc quan trọng.

TIẾP CẬN DI SẢN KIẾN TRÚC & ĐÔ THỊ TP. HCM

Suy nghĩ về Quy hoạch & Xây dựng nông thôn Vương quốc Anh

PGS. TS. KTS Lê Thanh Sơn

Đại học Kiến trúc TP. HCM

Theo baoxaydung.com.vn

PGS. TS. KTS Lê Thanh Sơn




Những vùng nông thôn có tiềm năng du lịch luôn là một lợi thế cho phát triển. Nhưng phát triển không đồng nghĩa với hiện đại hóa nóng vội. Đó là những đường lối khôn ngoan mà người Anh áp dụng không chỉ cho đất nước của chính họ mà còn là gợi ý về một mô hình phát triển bền vững hiện nay.

Kiến trúc nước ta hiện nay có nhiều nghịch cảnh rất dễ nhận biết.

Nghịch cảnh thứ Nhất là cảnh những người nông dân nghèo kéo ra thành thị để kiếm sống. Khi trở nên khấm khá, họ thường đem tiền về quê xây dựng những ngôi nhà hình ống như ở ngoài phố thị.

Nghịch cảnh thứ Hai, đáng lo ngại hơn nghịch cảnh thứ Nhất, bởi việc đô thị hóa bột phát, khi mà những người nông dân chất phác bán ruộng đất của mình để đổi lấy những món tiền “kếch sù” do một số chủ đầu tư từ thành phố đổ tiền mua đất “làm dự án”. Ban đầu họ không tránh khỏi sự ngỡ ngàng trước số tiền quá lớn đến một cách bất ngờ, để rồi chập choạng tự xây cho mình một ngôi nhà hình ống theo mẫu ở trên phố.

Dịch vụ ở nông thôn không khác ở TP là một đặc điểm ĐTH kiểu Anh

Nghịch cảnh thứ Ba là người nông dân bán đi ngôi nhà gỗ cổ truyền của cha ông để lại cho các đại gia trên phố. Tiền có được, anh em chia nhau mỗi người “lên” một ngôi nhà hình ống. Còn trong các khu đô thị mới, các đại gia tân thời cho dựng lại những ngôi nhà gỗ mua từ thôn quê trên các ô đất dự án như một thứ của để giành.

Chỉ với ba nghịch cảnh nêu trên thôi cũng đủ hình dung về “bộ mặt” của kiến trúc làng quê Việt Namtrong tương lai. Cứ đà này, chẳng còn lâu nữa, chúng ta có thể mất trắng đi những làng quê của mình. Giả sử đến lúc đó, có nhiều người sẽ giàu có hơn bây giờ và bỗng dưng nảy ra cái ý sống như “phú ông sành điệu” như một số đại gia có ăn, có học, thì việc khắc phục những hời hợt, non nớt của ngày hôm nay là không đơn giản và tiền của để làm được việc đó lại càng không nhỏ. Bởi vì, một kiến trúc nông thôn đẹp phải thật sự hòa nhịp với vẻ đẹp nhuần nhị, thuần phác của cả thôn làng Việt Nam, chứ không thể cộc lốc chỉ là một nóc nhà.

Mạng lưới đường xá ở nông thôn Anh quốc

Những suy nghĩ này đưa chúng tôi trở lại những miền nông thôn hiện thời ở Vương quốc Anh xa xôi, vốn được coi là cái nôi của cách mạng công nghiệp của nhân loại, để tìm những bài học cấp thiết thông qua một sự so sánh.

Cuộc cách mạng công nghiệp khởi đầu từ nước Anh năm 1784 đã đưa đất nước này lên vị thế hàng đầu những quốc gia phát triển. Thế nhưng, đến nước Anh ngày nay, hình ảnh của những nhà máy có ống khói cao ngút trời như đã lìa xa vào dĩ vãng. Thay vào đó là hình ảnh một đất nước trong lành và ngăn nắp. Trong lành là vì sự sạch sẽ của môi trường sống từ trong nhà cho đến mọi nẻo đường đất nước. Ngăn nắp là vì mọi thứ đều như được sắp đặt vào đúng vị trí của nó, đều được chăm sóc tỉ mỉ bởi ý thức của con người về việc giữ gìn cho hôm nay và những thế hệ tương lai một môi trường sống không những hoàn hảo, thẩm mỹ mà còn đậm đà ký ức về bản sắc dân tộc, về quá khứ và lịch sử đất nước.

Nhà vườn đặc trưng Anh quốc

Xin gửi tới bạn đọc Việt Namnhững ấn tượng sâu đậm nhất mà chúng tôi từng ghi nhận được qua quan sát thực tế ở những miền nông thôn của nước Anh hôm nay.

1. Ở châu Âu nói chung, ở Vương quốc Anh nói riêng, phương tiện giao thông công cộng nổi bật nhất cho các vùng nông thôn là xe bus (ở thành phố, thị trấn); coach (xe điện - tương tự như xe tốc hành hay xe đò ở Việt Nam); và cuối cùng là tàu lửa (train). Xe hơi cá nhân là loại phương tiện phổ biến mà mỗi gia đình đều có. Từ thực tế này, các nhà ga trung chuyển và các cấp đường bộ được kết nối thành một hệ thống liên hoàn, chặt chẽ. Có nghĩa là mỗi nhà ga xe lửa đều kết nối khăng khít với những phương tiện giao thông khác và ngược lại. Kết quả là việc sử dụng phương tiện giao thông công cộng trở nên hết sức thuận tiện và đương nhiên được mọi tầng lớp dân chúng ủng hộ.

Nhà gỗ cổ là một báu vật của các TP

Bên cạnh đó, hệ thống đường bộ cũng được kết nối đến từng ngôi nhà để mọi người có thể lái xe đến các tuyến giao thông chính của địa phương và quốc gia.

Điểm rất đặc sắc là mỗi một trạm dừng của coach thường chỉ được đánh dấu bằng một biển báo, còn tất cả các nhà, trạm, ban bệ quản lý cồng kềnh, tốn kém... như hình dung thông thường của chúng ta đều không hiện hữu. Chi phí đầu tư cũng vì vậy mà giảm đáng kể.

Phải nói rằng chính hệ thống giao thông hoàn chỉnh, hợp lý và rất tiết kiệm này đã đưa thành thị về tới thôn quê và ngược lại. Sự tiết kiệm ở một nước nghèo thì dễ hiểu hơn ở một nước giàu. Hay nói khác đi, cái gì cần thiết thì sẽ được đầu tư và đầu tư tối đa; cái gì không thực chất thì chính quyền và các doanh nghiệp nước Anh không chi một xu.

Trong quá trình đô thị hóa nông thôn, mạng lưới giao thông vi mô (cấp độ thôn, làng, cụm nhà ở...) là quan trọng nhất. Vì vậy, không thể tùy tiện xóa bỏ những lối đi bé nhỏ, ngoằn ngoèo, vốn là một nét đặc sắc của không gian làng quê xưa, để thay bằng những con đường trải nhựa thẳng tắp như trong phố thị. Những con đường quanh co với những cây cổ thụ, những khóm đá có tự ngàn đời phải được tuyệt đối giữ gìn. Vì đó chính là những hình dạng, đường nét, hình khối chỉ có ở những địa điểm rất xác định, không hề lặp lại ở những địa điểm khác. Cho nên, để thực hiện tốt việc này, mỗi một thôn làng cần phải có một nhạc trưởng để hướng dẫn việc làm đường sá, cầu cống sao cho có thể giữ được nét đặc trưng cho thôn làng của mình. “Nhạc trưởng” này chính là luật lệ rõ ràng và ý thức thượng tôn pháp luật của người dân.

Chất lượng của mạng lưới đường xá trong mỗi thôn làng có thể được nâng cấp bằng những vật liệu mới, thậm chí được tráng nhựa, nhưng hình dạng và đặc điểm riêng của nó thì không được thay đổi. Mạng lưới thông tin liên lạc sẽ được cung cấp đồng bộ với việc nâng cấp của mạng lưới đường sá.

Bên trên vừa nói tới mạng lưới hạ tầng kỹ thuật ở nông thôn nước Anh, nhưng thực chất là cũng là nói tới điều kiện tiên quyết để giữ gìn cảnh quan nơi thôn dã. Dọc những con đường làng ngoằn ngoèo, bé nhỏ là những ngôi nhà xinh xắn bên trong bờ tường thấp phủ rêu xanh cổ kính. Để có được hình dung tốt nhất về một làng quê thì những vật liệu xây dựng mới và việc xây dựng những hình thức kiến trúc xa lạ cần hết sức hạn chế. Từ những người thường dân cho đến giới trí thức ở châu Âu và ở nước Anh đều rất có ý thức tôn thờ vẻ đẹp do thời gian đem lại. Trong góc nhìn này, hai vấn đề tưởng như trái ngược lại bên nhau êm đềm tồn tại, đó là: sự cũ kỹ, lâu đời và sự sạch sẽ, vệ sinh. Một công trình kiến trúc, một cảnh quan làng quê tuy cổ xưa nhưng sạch sẽ, ngăn nắp, tinh khiết thường đem lại cảm giác về sự thanh cao.

Bên trong mỗi ngôi nhà, hầu hết đồ dùng bằng gỗ có tuổi thọ vài trăm năm vẫn luôn được ưa dùng và được đánh giá cao hơn hẳn so với đồ đạc tân thời làm bằng kim loại hay bằng nhựa. Mọi người đều rất thích thú, tự hào về những món đồ “cũ kỹ, thô kệch” đó. Nó là thứ không thể thiếu được ở một quán bar trong nhà hay trên vỉa hè.

2. Ra khỏi một thành phố lớn của nước Anh, chúng ta lập tức bắt gặp những cánh đồng cỏ xanh mướt, bất tận và một khung cảnh nông thôn cổ xưa như trong truyện cổ tích. Có thể nói, cách thức quy hoạch cho những không gian này như cố tình gìm lại dòng chảy của thời gian để lưu lại cho con người hiện đại những khung cảnh của ba, bốn trăm năm về trước. Ngoài một hệ thống giao thông tuyệt vời, hoàn chỉnh, len lỏi đến từng nóc nhà cổ kính, gần như không thể thấy được bóng dáng của công cuộc công nghiệp hóa và đô thị hóa được khởi đầu từ cách đây đã hơn 200 năm. Tuy nhiên, các tiện ích dịch vụ công cộng luôn được phân bố đầy đủ để đáp ứng nhu cầu mua sắm hàng ngày của mọi tầng lớp dân chúng. Đó là các trạm bưu điện, cửa hàng tạp hóa nhỏ và vừa, các siêu thị mini của hệ thống bách hóa Tesco mà giá cả thống nhất trên toàn quốc.

Đáng chú ý nhất là tuy những thôn dân sống ở xa thành phố nhưng không hề có cảm giác bị “lạc hậu” so với thành thị. Vì phương tiện giao thông hàng ngày của họ là ô tô cá nhân, xe bus, xe lửa... Nơi đâu cũng có internet, cable truyền hình, điện thoại; các cuộc mua sắm lớn đều thực hiện ở siêu thị, và phương thức thanh toán thông dụng đều thông qua thẻ tín dụng.

Người sống ở thôn quê cũng đã từ lâu quen với việc sử dụng các máy ATM hiện diện khắp nơi, họ không giữ tiền mặt ở nhà mà gửi trong ngân hàng. Ở khắp mọi nơi trên nước Anh, ngân hàng, siêu thị, công sở, trường học... mới là các kiến trúc phổ biến chứ không phải nhà máy nhả khói lên trời.

Đề cập đến những vấn đề trên, chúng tôi muốn mô tả cái lối sống hiện đại ở nông thôn nước Anh hiện nay về thực chất không còn khoảng cách biệt “đáng lo ngại” giữa nông thôn và thành thị. Phải chăng việc xóa bỏ sự cách biệt này cũng chính là mục tiêu mà đất nước ta đang phấn đấu. Chúng tôi cho rằng chính nhờ việc rút ngắn khoảng cách này sẽ giúp cho làn sóng di dân từ nông thôn ra thành thị sẽ thuyên giảm theo nguyên tắc “ly nông bất ly hương” - một khẩu hiệu rất có ý nghĩa trong việc hoạch định chính sách kinh tế quốc gia và quy hoạch không gian.

3. Đến thăm các làng quê của nước Anh ngày nay, người ta khó lòng nhìn thấy một kiến trúc hiện đại với vật liệu bê tông cốt thép và nhôm, kính. Đâu đâu cũng là những mái nhà lợp ngói hoặc rơm rạ phủ dày (cottage), cửa sổ nhỏ với những mảng tường dày bằng gạch hoặc sa thạch (sandstone) được gọt đẽo bằng tay từ vài trăm năm trước.

Với một lối sống ở trình độ “đô thị hóa” cao như vậy, chúng ta có thể hiểu rằng từ bao giờ và tại sao chính phủ Vương quốc Anh nói riêng và các quốc gia châu Âu nói chung lại vạch ra một chính sách hợp lý như thế cho cả đô thị và nông thôn của họ.

Nếu không có một chính sách rõ ràng và kịp thời giữ gìn từng ngôi nhà cổ từ cách đây cả mấy trăm năm, thì việc xây dựng mới theo phương thức “đô thị hóa bột phát” tràn lan chắc chắn sẽ là một cơn lũ quét sạch dấu tích của thời gian, của lịch sử và cao hơn nữa là của ký ức. Một khi các ngôi nhà cổ và khung cảnh hồn nhiên của những chốn thôn dã kia đã bị “phân lô hóa”, đường xá bị “bàn cờ hóa”... thì nếu có muốn hồi phục, phục dựng rõ ràng là sẽ tốn kém vô kể để ngắm nhìn, để cảm nhận cái chất “thôn dã giả tạo” và nhiều lắm thì cũng chỉ để phục dịch cho cái dịch vụ “du lịch rẻ tiền” mà thôi.

Một vấn đề then chốt là chính sách đó rất được quần chúng ủng hộ và chấp hành triệt để. Đây là một vấn đề mang tính hai mặt: người dân rất có ý thức tự giác chấp hành và chính quyền có một hệ thống luật lệ chặt chẽ, hợp tình, hợp lý. Nhìn lại tình hình quản lý trật tự quy hoạch - xây dựng ở nông thôn Việt Namtrong những năm gần đây, chúng ta càng thấy rõ khoảng cách này với những quốc gia tiên tiến.

Nhà ga là những đầu mối GT quan trọng kết nối các vùng miền

Có thể chắc chắn rằng một địa danh nổi tiếng chính là nhờ vào việc ở đấy đang tồn tại một di tích cổ (ancient monument). Khách hành hương, du lịch thường tìm đến những địa danh đó để thưởng lãm và sự thành công trong khai thác các di tích đó không thể bỏ qua vai trò chủ đạo của hệ thống chính quyền và các cơ quan chức năng (bảo tồn, du lịch, văn hóa, lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật...). Vì nếu các cơ quan chức năng này không tham gia một vào việc hình thành các biện pháp khai thác các khu di tích đó một cách hữu hiệu thì dân chúng không thể tự động đảm trách được. Trong lĩnh vực này, Chính phủ Anh đã rất có “tinh thần trách nhiệm” đối với di sản văn hóa của đất nước họ.

Cách làm này có 2 mặt: Bảo tồn được di tích bằng chính tiền do nó tạo ra; nhưng con người luôn là chủ nhân của mọi quá trình khai thác và thu lợi được từ chính di tích.

Hình ảnh làng nông thôn Woodstock Oxfort – Anh

Họ đã rất có ý thức trong việc giữ gìn một môi trường sống thôn dã như những gì nó từng có từ 400 - 500 năm về trước. Môi trường đó ngày nay tuy đã được hiện đại hóa tối đa (điện, nước, truyền hình cable, điện thoại, internet tốc độ cao, hệ thống các dịch vụ tiêu dùng, các siêu thị mini, trạm xe bus công cộng...) nhưng sắc thái thôn dã, cái vỏ xưa cũ của vật liệu truyền thống trên từng ngôi nhà, con đường làng quanh co, uốn lượn vẫn như đưa ta trực tiếp trở về với quá khứ. Nói tóm lại, nông thôn không bị cuốn trôi theo tiến trình ĐTH, mà là một hình ảnh hoàn hảo, hoàn thiện hơn của truyền thống. Cách làm này cho ta thấy dường như trong quá khứ, cha anh của họ đã xây dựng nên những môi trường sống thôn quê cùng với tất cả các sản phẩm của nền văn minh đương đại, chỉ trừ có việc bê tông cốt thép hóa kiến trúc.

KIẾN TRÚC HIỆN ĐẠI KHÔNG “CHẾT” Ở VIỆT NAM

Hay là

Kiến trúc Việt hôm nay từ góc nhìn của Chủ nghĩa Hiện đại

TS. KTS. Lê Thanh Sơn

Đại học Kiến trúc TP. HCM

THAM LUẬN TẠI ĐẠI HỘI KTS VN LẦN THỨ VIII -  HÀ NỘI 04/ 2010

(Tham luận này đồng thời được Tạp chí Xây dựng – Bộ Xây Dựng 

đăng trên số 04/ 2010)

Tình trạng thẩm mỹ đô thị "thiếu quản lý" của một đoạn nhà phố mới xây trên "cửa ngõ" Hà Nội